"سردار اسعد" و اراده ملی: وقتی ایران یکصدا شد و تاریخ را تغییر داد

2فوریت،سیروس کریمی:در تاریخ ایران، روزهایی وجود دارند که تنها یک واقعه را روایت نمی‌کنند، بلکه مسیر یک ملت را تغییر می‌دهند.فتح تهران در تیرماه ۱۲۸۸ از همان روزهای سرنوشت‌ساز است؛ روزی که پس از سیزده ماه استبداد صغیر، مشروطه بار دیگر احیا شد، مجلس شورای ملی جان تازه گرفت و امید به حاکمیت قانون و آزادی در ایران زنده شد. این پیروزی، تنها یک موفقیت نظامی نبود؛ نماد غلبه اراده ملی بر استبداد و نقطه عطفی در تاریخ سیاسی ایران به شمار می‌آید.

کمتر از سیزده ماه پیش از آن، محمدعلی‌شاه قاجار با کمک بریگاد قزاق و فرماندهی کلنل لیاخوف روسی، مجلس شورای ملی را به توپ بست، آزادی‌خواهان را سرکوب کرد و بسیاری از رجال مشروطه، از جمله ملک‌المتکلمین، جهانگیرخان صوراسرافیل و سیدجمال واعظ را به قتل رساند. تهران در سایه حکومت نظامی فرو رفت، اما شعله مشروطه هرگز خاموش نشد. تبریز با مقاومت ستارخان و باقرخان ایستادگی کرد، گیلان به کانون خیزش آزادی‌خواهان تبدیل شد و در جنوب، لرهای بختیاری پرچم مبارزه را برافراشتند.
در این میان، نام سردار اسعد بختیاری جایگاهی ویژه دارد. او تنها فرمانده یک نیروی ایلی نبود؛ از رجال روشنفکر، تحصیل‌کرده و آینده‌نگر عصر قاجار بود که در سفرهای خود به اروپا با مفاهیم قانون، آزادی و حکومت مشروطه آشنا شد و باور داشت که ایران بدون حاکمیت قانون و مشارکت مردم، راهی به سوی پیشرفت نخواهد یافت. در وجود او، غیرت ایلی، خرد سیاسی و حس عمیق ملی‌گرایی در هم آمیخته بود.

حرکت تاریخی سردار اسعد از اصفهان به سوی تهران، یکی از مهم‌ترین فصل‌های انقلاب مشروطه را رقم زد. او با بسیج هزاران نیروی بختیاری، عبور از قم و رباط‌کریم و هماهنگی با مجاهدان گیلان به فرماندهی سپهدار تنکابنی، حلقه محاصره پایتخت را کامل کرد. هم‌زمان مقاومت تبریز، نیروهای آزادی‌خواه را در سراسر کشور به حرکت درآورده بود. اتحاد این جبهه‌ها، سرانجام در تیرماه ۱۲۸۸ به نبرد سرنوشت‌ساز تهران انجامید.
نبردی که سه روز در حاشیه پایتخت و سپس چند روز در خیابان‌های تهران ادامه یافت، با پیروزی نیروهای مشروطه‌خواه پایان گرفت. محمدعلی‌شاه به سفارت روسیه پناهنده شد، استبداد صغیر سقوط کرد و با تشکیل مجلس عالی، احمدشاه به سلطنت رسید. فتح تهران، نه پیروزی یک ایل و یک شهر، بلکه حاصل همبستگی مجاهدان تبریز، گیلان، بختیاری و آزادی‌خواهان سراسر ایران بود؛ اما در این میان، نقش سردار اسعد در سازماندهی جبهه جنوب و هدایت عملیات فتح پایتخت، نقشی تعیین‌کننده و ماندگار بود.
سردار اسعد تنها به فتح تهران بسنده نکرد. او پس از پیروزی، هرچند مسئولیت‌هایی چون وزارت داخله و وزارت جنگ را پذیرفت، اما هیچ‌گاه قدرت را هدف نهایی خود ندانست. آنچه برای او اهمیت داشت، استقرار قانون، توسعه آموزش، گسترش فرهنگ و ساختن ایرانی نوین بود. او از نخستین رجال مشروطه بود که به تأسیس مدارس جدید، حمایت از نویسندگان و مترجمان، ترویج فرهنگ و اعزام جوانان برای تحصیل توجه ویژه نشان داد و بخشی از دارایی و حقوق خود را صرف توسعه آموزش کرد. این اقدامات نشان می‌دهد که نگاه او تنها به پیروزی در میدان نبرد محدود نبود، بلکه آینده ایران را در آگاهی، دانش و قانون‌گرایی جست‌وجو می‌کرد.

بی‌تردید انقلاب مشروطه حاصل تلاش یک فرد یا یک جریان نبود. مقاومت تاریخی ستارخان و باقرخان در تبریز، پیشروی مجاهدان گیلان به رهبری سپهدار تنکابنی، حمایت علمای نجف از مشروطه و فداکاری هزاران آزادی‌خواه، همگی در این پیروزی سهم داشتند. اما اگر قرار باشد از چهره‌ای یاد شود که توانست نیروی لرهای بختیاری را به یکی از ارکان اصلی فتح تهران تبدیل کند، آن چهره بی‌گمان سردار اسعد بختیاری است.

امروز، بیش از یک قرن از فتح تهران می‌گذرد، اما پیام آن همچنان زنده است. تاریخ مشروطه یادآور این حقیقت است که آزادی، قانون و پیشرفت، تنها در سایه همبستگی ملی، مسئولیت‌پذیری و فداکاری به دست می‌آید. بازخوانی نقش سردار اسعد بختیاری، تنها ادای احترام به یک شخصیت تاریخی نیست؛ بلکه پاسداشت مردی است که در یکی از حساس‌ترین بزنگاه‌های تاریخ ایران، با شجاعت، تدبیر و باور به آینده، سهمی ماندگار در استقرار مشروطه و حاکمیت قانون بر جای گذاشت. نام او در کنار دیگر قهرمانان مشروطه، برای همیشه در حافظه تاریخی ایران به عنوان یکی از معماران پیروزی بر استبداد و احیای آزادی ثبت خواهد ماند.